“Wat van buiten komt is onafhankelijk”

W.E.A. Sieders

Bij allerlei gelegenheden waar niet meteen helemaal duidelijk is wat er aan de hand is, of wanneer de voor de hand liggende uitkomst niet gewenst is, ontstaat vanuit de politiek al snel de roep om onafhankelijk onderzoek en advies. Zo komt er binnenkort een commissie die gaat onderzoeken hoe “de mobiliteit in de arbeidsmarkt verbeteren kan”. De opdrachtgevers zijn het er nog niet over eens of onderzoek naar de effecten van het ontslagrecht daarin nu wel of niet mee mag worden genomen. Een deel van de politieke achterban haast zich te verklaren dat de ‘onafhankelijke’ onderzoekers zich niet goed van hun taak hebben gekweten als zij met uitkomsten komen die niet in het straatje passen, bijvoorbeeld aanpassingen in het ontslagrecht. Ook al zou het op basis van objectieve criteria aantoonbaar de beste oplossing zijn, voor de volgende opdracht zullen de onderzoekers dan zeker achter het net vissen.

Er zijn drie mogelijkheden om aan advies te komen; vanuit de eigen organisatie, vanuit een andere overheidsorganisatie of extern. Vaak wordt er al meteen om extern advies gevraagd met als veel gebruikte argumenten deskundigheid, onafhankelijkheid en vertrouwen in een bepaalde onderzoeker of adviseur. De inkoopbehoefte is dan ongeveer als volgt geformuleerd: “Het ministerie heeft behoefte aan onafhankelijk advies over de mogelijkheden voor de inzet van paard en wagen in stadscentra in het kader van het beleid met betrekking tot mobiliteit, duurzaamheid en luchtkwaliteit. Vanwege het politiek gevoelige karakter van de opdracht en de benodigde deskundigheid dient deze extern uitgevoerd te worden. Vanwege zijn specifieke deskundigheid dient de heer Wagenmaker, voorzitter van de Nederlandse Bond voor Vervoer met Paard en Wagen ingehuurd te worden voor het opstellen van het advies, enz., enz.,.”

Opvallend aan dergelijke vormen van ‘onafhankelijk onderzoek’ is dat de uitkomsten vaak moeilijk te toetsen zijn aan (wetenschappelijke) normen en dat de onderzoeker, naast commerciële belangen voor bijvoorbeeld vervolgonderzoek, zelf vaak ook een belang lijkt te hebben bij (de uitkomsten van) het onderzoek. Het gebrek aan toetsbaarheid is vaak een gevolg van een vage opdrachtformulering maar komt misschien ook voort uit het belang van de opdrachtgever om op de achtergrond sturing te kunnen geven. Dit veroorzaakt vaak botsingen met de inkoper die de opdracht graag op een concrete, verifieerbare en herhaalbare manier in de markt zet om de meest geschikte leverancier te selecteren. Is het toeval dat dit ook de belangrijkste kenmerken van onafhankelijk onderzoek zijn?
 
Moet het dan allemaal zo nodig extern?  De angst bij opdrachtgevers dat onderzoek dat intern is uitgevoerd onbetrouwbaar lijkt is ongegrond. Zolang het maar verifieerbaar en herhaalbaar is, op basis van goed geformuleerde uitgangspunten, is dat ongeacht de uitkomsten prima te verdedigen. Bovendien zijn er op de beleidsafdelingen van de verschillende ministeries (zo blijkt uit onafhankelijk onderzoek) heel wat deskundige academisch opgeleide ambtenaren te vinden die dat goed kunnen uitvoeren en, als je ze zelf niet hebt, binnen de Haagse vierkante kilometer is er vaak nog wel een andere ambtenaar te vinden die ook zich intensief met het betreffende beleidsterrein bezighoudt.

Intern, bij de buurman of extern, gemeenschapsgeld dient niet ingezet te worden voor onderzoek dat bedoeld is om de gewenste beleidslijn te bevestigen! Een commerciële ‘hand picked’ externe opdrachtnemer zou daar de ideale partner voor zijn omdat deze nu eenmaal in hoge mate afhankelijk is van de opdrachtgever voor vervolgopdrachten, waar tegenover staat dat dan natuurlijk wel ‘de meer of minder gepaste tarieven’ in rekening gebracht kunnen worden. Zolang de uitkomsten van het onderzoek bevallen, zal hij immers monopolist blijven. Eén van de positieve punten van de aanbestedingsregels is dat er voor deze praktijken steeds minder ruimte blijft. Een serieuze opdrachtgever accepteert dat verrassende uitkomsten kunnen noodzaken tot herziening van de beleidsvisie ten nutte van de gemeenschap. En als het intern dan niet mocht lukken het onderzoek uit te voeren is er een rijksbreed netwerk van inkopers die deze materie heel goed begrijpen en ook nog eens de deskundigheid hebben om de vraag van de opdrachtgever te vertalen naar de juiste vraag aan de markt. En op grond van onafhankelijk onderzoek de meest geschikte leverancier bepalen.

Zegt het voort!