David de Knoop

Begonnen vanuit de principes van transparantie, gelijkwaardigheid en proportionaliteit, waar iedere ervaren en integere inkoper wel iets mee kon, zijn uit de aanbestedingsregels het laatste decennium pakketten ‘gij zult….’ en ‘gij zult niet….’ voorschriften ontstaan. Waar de voorschriften eerst generiek waren, zijn ze nu werkverschaffing voor taalkundigen en juristen. Controleurs nemen de wereld over – of in ieder geval Europa. Had het maar bij die Tien Geboden kunnen blijven, inmiddels is het de complete Bijbel.

Is met die aanwas de doelstelling van het aanbesteden gediend ? De doelstelling, extern:  dat alle bedrijven uit de EU, die iets kunnen bieden op een bepaald marktsegment, de kans krijgen dat bekend te maken en te laten beoordelen volgens een systematiek van gelijkwaardigheid en doorzichtigheid. Intern voor de inkopende overheid: dat geen kansen onbenut blijven en het beste (in functie van het programma van eisen, kwalitatief en/of financieel) uit de markt wordt gehaald.
Ik geef u even een paar van de meest opvallende verschijnselen en gevolgen van het aanbesteden. Dan kunt u zelf oordelen.

1. het Midden- en Kleinbedrijf, dat een graag geziene, goed presterende partner was van veel overheidsorganisaties (soms minder ‘professioneel’ maar wel alerter en sneller dan die andere, grote bedrijven), is op sterven na dood. In ieder geval als leverancier voor de overheid. Eén eminente collega zei mij eens: dan gaat het MKB zich toch gewoon bundelen om opdrachten binnen te halen ? Jawel, heeft u wel eens meegemaakt hoe 6 of 7 bedrijfjes van 30 man gecoördineerd gaan samenwerken aan een project ? Dat bedoel ik, ga je eerst maar eens verdiepen in het MKB en gun ze hun kansen…. Als het nog kan, wat ik betwijfel. 
2. Professionele inkopers, die kort geleden nog met de inhoud van hun vak bezig waren (de klant helpen duidelijk en hanteerbaar te omschrijven wat hij wil, hoe-ie het wil, en dat vervolgens, met kennis van de markt, optimaal verwerven) en op wiens vakkennis en integriteit kon worden vertrouwd, zijn driekwart van hun tijd bezig met het verantwoorden en administrateren wat zij doen. Over de stapels papier kunnen ze de markt al niet meer zien en de frustraties nemen allengs toe. 
3. De budgethouders vragen zich af waarom hun laatste copier zes maanden geleden gesneuveld is en er nog steeds geen resultaat van de nieuwe aanbesteding is….. Overheidswerkgevers roepen bij interim- en adviesbureaus om versterking. Resultaat ? Veel meer kosten en veel meer papier. Maar, eerlijk: de copiers zijn er nu wel op tijd en ze blijven werken, want dit keer is de service wèl mee ingekocht. Alleen zijn ze op TCO een klap duurder dan de vorige, maar dat ziet niemand want die extra kosten zitten versleuteld in het ambtenarenapparaat. En in de uit de pan gerezen kosten van ‘externen’.  Waarbij, terzijde,  opgemerkt moet worden dat helaas de externen vaak alleen op die kosten worden beoordeeld en niet op kosten/baten. Wat bij bijvoorbeeld Inkoopfuncties wel zo eerlijk en wel zo prettig voor alle betrokkenen zou zijn…..Maar gelukkig, er komt een nieuwe bezuinigingsronde waarbij die inhuur drastisch wordt ingeperkt en ook duizenden ambtenaren afvloeien. Poppetjes schrappen is altijd het makkelijkst nietwaar. Vervolgens, hééé: geen copiers op de werkvloer? Geen bewakers meer bij het ministerie? Geen werkend computerpark bij de Belastingdienst ? Vergeten tijdig aan te besteden, geen mankracht. Weer snel een uitzondering (waiver) aanvragen. Terug naar start, met 200(miljoen)euro startpremie. Je zou er moe(deloos) van worden. Jan Soldaat weet hoe hij moet vermijden zichzelf in z’n voet te schieten (dat heeft weinig te maken met het Handboek soldaat maar alles met pragmatische slimheid), maar zijn hoogste bazen weten het niet.
4. iedereen kijkt naar de rechtmatigheid van een aankoop/inkoop/verwervingstraject (welk woordje moet ik hier ook alweer gebruiken volgens de Bijbel?) Doelmatigheid, wat is dat ? Ik durf te stellen dat vrijwel iedere overheidsaankoop tientallen procenten (op Total Cost wel te verstaan) te duur uitvalt als gevolg van de regelgeving – terwijl de doelstelling van de regelgeving juist het tegenovergestelde was. Ooit. Verspilling van belastinggelden heet dat. Om krampachtig te voldoen aan regels die hun goede bedoeling ver voorbij zijn geschoten.
5. tenslotte die markt, waarvoor het eigenlijk bedoeld is ? Vreemd genoeg zien we daar alleen nog maar concentraties van enkele Megabedrijven die in iedere branche de dienst uitmaken. Is dat nu de beoogde marktwerking ?
   

U kent de cartoon wel: Jan graaft een gat. Om Jan heen staat een tiental personen naar hem te kijken. De Arbo-inspecteur, de Controller, het Hoofd Integriteit, de Bedrijfsjurist…. Wat gebeurt er met een bedrijfsproces wanneer de organisatie meer bezig is met de kaders van dat proces, dan met de inhoud ? Ik zal het in twee woorden verklappen: ‘Gross INefficiency’. Werkverschaffing zonder toegevoegde waarde.

Zijn controles dan niet nodig ? Natuurlijk wel. Je moet opletten dat Jan niet in zijn eigen gat valt. Zijn been breekt. Of het gat te diep maakt.  Maar alles naar proportie van het onderwerp. Brussel en Den Haag zijn in hun eigen gat gevallen, ze weten het alleen nog niet. Want ze komen te weinig op straat, en àls ze er komen zien ze alles door hun eigen bril (NB iedere gelijkenis met bestaande personen is strikt toevallig !). Het lijkt me dat onze bestuurders en regelgevers zich eens een jaartje moeten verdiepen in de markt, de inhoud en de uitwerking van hetgeen ze bedoeld hebben, en dan terug gaan naar de tekentafel. Het zal ook wel gebeuren, maar het duurt een jaar of tien. Dan spreek ik u weer.

Gij zult…. Uw hoofd erbij houden en naar eer en geweten naar de strekking van de regels handelen. Waar Gij twijfelt, zult Gij andere experts om duidelijke richtlijnen vragen (die U overigens zelden zult krijgen). Gij zult niet…. U laten verstikken en tot stilstand brengen door het web aan verplichtingen en controles dat die regels met zich brengen.  En vooral: Gij zult het einddoel voor ogen houden. Althans, Gij zult dat proberen. Wanneer de regels, controles en controleurs het U nog toestaan. ;-D