"Noch Aanbesteden, Noch Samenwerken"

De organisatie van sociale diensten vindt plaats in een complex systeem van overheden, burgers, hulpverleners en dienstverlenende organisaties. De effectiviteit van sociale diensten is afhankelijk van de mate waarin hulpverleners bij burgers de fundamentele risico’s van het leven dekken, sociale cohesie bevorderen, integratie bevorderen en uitoefening van fundamentele rechten garanderen. De effectiviteit van het inkoopproces is afhankelijk van de mate waarin overheden tegen gereduceerde kosten een hoger kwaliteitsniveau (effectiviteit) van die sociale diensten weten te bereiken bij de dienstverlenende organisaties.

Hoe meer de inkopende overheid aanstuurt op zekerheden, hoe minder zij rekenschap neemt van de complexiteit van het systeem waarin zij opereert. Overheden moeten oppassen dat zij een behoefte en vervolgens een visie gelijkstellen met de werkelijkheid omdat die visie tot stand komt na het verzamelen van informatie (marktonderzoek, inventarisaties, enquêtes, marktconsultaties, et cetera). Deze informatie, op basis waarvan overheden keuzes maken, kan ter discussie staan, achterhaald zijn of slechts bruikbaar zijn op een bepaald niveau in het systeem (de ene burger is de andere niet, de ene hulpverlener de andere niet, de ene gemeente de andere niet, et cetera). De keuzes die overheden maken, betreffen maatstaven die andere actoren in het systeem wellicht niet onderschrijven. Als overheid mag je die keuzes maken, wel is dan een strategie nodig voor het vervolg om die keuzes succesvol te implementeren.

Lees verder.. 

Nb: zie tevens essay Tim Robbe. "De Toekomst van het Inkopen van Sociale Diensten door Overheden"

Overheden die vervolgens aanbesteden gaan lijnrecht in tegen de bestaande inhoudelijke, sociale en contextuele onzekerheden die in een complex systeem spelen. Aanbesteden is een instrument dat vorm geeft aan een strategie van doordrukken. Dat aanbesteden niet werkt in een complex systeem toonde ik al aan. Dit komt omdat de bovenliggende strategie van doordrukken vrijwel nooit werkt in complexe systemen. Een niet behandeld onderwerp in dit essay is dat de relaties tussen actoren vaak gepaard gaan met afhankelijkheden. De macht iets door te drukken ontbreekt dan.
Gezien de uiteenlopende en soms zelfs tegengestelde doelstellingen en belangen van de actoren in het systeem is een strategie van samenwerking echter ook niet altijd de meest geëigende. Dit komt wellicht als een verrassing. Samenwerking is echter alleen mogelijk als doelstellingen elkaar niet in de weg zitten, hetzelfde zijn of elkaar versterken. Denk aan de verdediger en de aanvaller in een voetbalelftal; niet verliezen als doelstelling is niet hetzelfde als winnen. Alleen bij een winststand is samenwerking tussen verdediger en aanvaller mogelijk. De doelstelling van beide spelers, de wedstrijd niet verliezen enerzijds en de wedstrijd winnen anderzijds, is gediend bij samenwerking. Bij een verliesstand is dat eveneens het geval. De verdediger wil dan dat de aanvaller scoort. In het geval van een gelijkspel raken de spelers echter in een impasse. Samenwerken is dan voor de verdediger niet direct nodig omdat hij zijn doelstelling behaalt, terwijl de aanvaller de verdediger wel nodig heeft om te kunnen aanvallen. Zijn doelstelling is winnen. In de echte wereld van het inkopen van sociale diensten zal veelal sprake zijn van gelijke spellen…

Het alternatief voor doordrukken en voor samenwerken dat recht doet aan complexiteit is de faciliterende strategie, en wel op alle niveaus. De gemeente faciliteert de dienstverlenende organisatie om de doelstellingen en belangen van de gemeente te dienen en vice versa. De gemeente faciliteert de burger. De burger de gemeente. De burger de hulpverlener. De dienstverlenende organisatie de hulpverlener en vice versa. Als de actoren elkaar faciliteren, kunnen zij de eigen belangen en doelstellingen blijven nastreven. Maar rust op hen de plicht rekening te houden met de belangen en doelstellingen van de andere actoren.

Concrete uitwerking van een strategie van faciliteren is niet aanbesteden, dat bij doordrukken hoort, noch samenwerken. De juiste uitwerking bestaat uit onderhandelen (zie naar analogie Mastenbroek 2012 over strijden, onderhandelen en samenwerken). Door de onvoorspelbaarheid van het systeem, zijn actoren en de onderlinge relaties, blijven de verschillende belangen en doelstellingen bestaan. Opleggen en doordrukken van oplossingen lost deze complexiteit niet op, maar zorgt evenmin voor een effectieve organisatie van sociale diensten. Samenwerken gaat ervan uit dat, ondanks de complexiteit, belangen en doelstellingen volledig op elkaar zijn af te stemmen. Dat is echter gezien de instabiliteit en onvoorspelbaarheid van complexe systemen ook hoogst onwaarschijnlijk. Resteert dus de voortdurende onderhandeling. Het continue afstemmen van eerst belangen en doelstellingen en daarna inhoud, in een flexibel gereguleerde omgeving.
Nog concreter vraagt het inkopen van sociale diensten dus om een structuur waarbij overheden en dienstverlenende organisatie vastleggen wie, hoe, waarom, waarover, wanneer en op welk niveau met elkaar communiceren. En hoe zij tot besluitvorming komen als nieuwe informatie van invloed op het systeem of een actor zich openbaart. Ambtenaren en vertegenwoordigers van dienstverlenende organisaties, maar ook van belangenorganisatie van burgers, moeten onderhandelingsvaardigheden aanleren binnen deze structuur om voor hun belangen op te komen en hun doelstellingen zoveel mogelijk te behalen. Essentieel is dan eveneens kennis te nemen van informele regels inzake vertrouwen en reciprociteit. Zoals ik al eerder in dit artikel aangaf zijn dit de krachtige informele regels die in een complex sociaal systeem altijd een rol spelen.

Deze structuur van onderhandelende overheid, onderhandelende dienstverlenende organisatie en onderhandelende belangenorganisaties van burgers moet de uitvoering van de sociale dienst verder zoveel mogelijk aan individuele hulpverleners en burgers laten. Alles moet gericht zijn op het faciliteren van een effectieve relatie tussen de burger en de hulpverlener. Wie dat dan ook mogen zijn, in het verleden, het nu en in de toekomst..

Fools ignore complexity. Pragmatists suffer it. Some can avoid it. Geniuses remove it.
--- Alen Perlis