Wanneer decentrale overheden Europese regels schenden is de centrale overheid verantwoordelijk. Het kan de Nederlandse staat letterlijk miljoenen kosten, zoals met de ESF-affaire in de jaren negentig. Om schendingen te voorkomen moeten de overheden in ons land beter samenwerken en informatie uitwisselen wanneer er nieuwe Europese regels aankomen. Toezicht moet ook mogelijk zijn, de huidige instrumenten lijken daarvoor toereikend.

Dat concludeert Cornelis van der Sluis van de Erasmus Universiteit in zijn proefschrift In wederzijdse afhankelijkheid. Nationaal bestuurlijk toezicht in Europees perspectief, dat hij op 29 februari verdedigt. Aanleiding om de bestuurlijke situatie en het toezicht op uitvoering van Europese regels eens onder de loep te nemen, was voor Van der Sluis de ESF-affaire. Toen lokale overheden de besteding van Europese structuurfondsen niet zorgvuldig hadden afgehandeld werd Nederland op het matje geroepen bij Brussel, met een fikse boete als gevolg dus.

Van der Sluis: 'Er is toen een soort incidentenwet, de Wet toezicht Europese subsidie, door minister Zalm door de Kamer geloodst met het gevoel er moet iets gebeuren. Dat getuigde van politieke daadkracht. Die wet is uiteindelijk weer gedeeltelijk ingetrokken omdat het te veel administratieve lasten met zich meebracht.'

Nu Binnenlandse Zaken bezig is met een nieuwe Wet navolging Europees recht medeoverheden, wilde Van der Sluis in beeld brengen hoe de interbestuurlijke relaties nu in elkaar steken. Zo concludeerde hij bijvoorbeeld dat de lokale autonomie een beetje uit de tijd is. 'Met die zelfstandigheid van lokale overheden gaan we altijd erg voorzichtig om. Wat is dat precies? Met de hele Europese integratie kun je wel stellen dat die autonomie, die een grens vormt om met behulp van toezicht te kunnen optreden, steeds meer beïnvloed wordt en eigenlijk weinig juridische kracht meer heeft.'

Ingrijpen van de centrale overheid moet dan ook mogelijk zijn, zo pleit Van der Sluis. Zeker gelet op de mogelijke gevolgen van schendingen van Europees recht. De aankomende wet van BZK die in aantocht is, heeft daarvoor een aantal nieuwe toezichtinstrumenten voor ogen, zoals aanwijzingsbevoegdheden bij meldingen, en de mogelijkheid om Europees opgelegde boetes te kunnen neerleggen bij de verantwoordelijke decentrale organen.

Van der Sluis noemt het invoeren van nieuwe instrumenten over het algemeen overbodig. 'De huidige instrumenten, schorsing, vernietiging en taakverwaarlozing, zijn toereikend. Wat ik echter vooral wil benadrukken is dat het startpunt bij het hele verhaal is dat we schendingen willen voorkomen en willen voldoen als land aan Europese verplichtingen. De nadruk moet niet liggen op het achteraf, hoe bestraf je schendingen, maar juist meer vooraf, hoe voorkom je schendingen? Door meer vooraf gezamenlijk op te treden als er nieuwe Europese regels worden opgesteld en beter informatie uit te wisselen, en daarbij ook rekening te houden met decentrale belangen.'

Het bestaande kenniscentrum 'Europa decentraal' zou hierin een belangrijke rol kunnen spelen. Echter, zo betoogt Van der Sluis, zorgt dit centrum momenteel onvoldoende voor dergelijke kennisuitwisseling. 'Het is vaak te vrijblijvend, en kan wel wat meer structuur en gewicht gebruiken.'

Daarom pleit Van der Sluis voor een nieuw agentschap, misschien een 'bijgeplust' Europa decentraal, dat zowel voor de informatie-uitwisseling zorgt als optreedt als een soort waakhond. 'Een instantie die in beeld brengt wat er gebeurt bij de uitvoering van de Europese regels. Als het mis gaat moet die bij de centrale overheid aan de bel trekken om op tijd een schending te voorkomen.'

Zijn er nu eigenlijk zoveel schendingen van Europese regels door lokale en provinciale overheden? Van der Sluis: 'Nee, het leuke is dat dat reuze meevalt als je kijkt naar de afgelopen jaren. Het is moeilijk specifieke voorbeelden te noemen. Wat ook weer een argument is om niet met nieuwe toezichtinstrumenten te komen. Maar ook al is het probleem minder groot dan het lijkt, dat is geen reden om er niets aan te doen. Er worden bijvoorbeeld genoeg milieurechtsregels geschonden, bijvoorbeeld op het gebied van luchtkwaliteit en vervuiling. Die overtredingen stranden echter vaak bij de Raad van State.'

Uit Staatscourant nr. 37, 22 februari 2008